Κρίση, Αριστερά και ήρωες νουάρ

Θα μπορούσε να είναι αστυνομικό μυθιστόρημα, αν είχε λίγο διαφορετική πλοκή και τέλος. Το Blues της ανεργίας, του Παναγιώτη Βλάχου, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέδρος, ξετυλίγει μια ρεαλιστική μυθοπλασία, όπου στην Αθήνα της κρίσης, των ακραίων προσωπικών και πολιτικών στιγμών κατά τα τελευταία 7 χρόνια, παράγονται λογοτεχνικοί ήρωες …νουάρ.

Είναι ίσως από τα λίγα λογοτεχνικά βιβλία που διερευνούν σε τέτοιο βάθος την ψυχολογία και την εν γένει στάση ενός ανένταχτου αριστερού των ημερών μας, του κεντρικού ήρωα. Μακριά από κοινοτοπίες, η αφήγηση αναδεικνύει ένα χαρακτήρα από τη μειοψηφία της κοινωνίας, έναν ψαγμένο ή sui generis όπως θα λέγαμε άνθρωπο, τον τύπο του οποίου η κοινωνική και πολιτική στάση δεν αποτυπώνεται στον επίσημο χάρτη.

Ο Πέτρος μένει στα Εξάρχεια, κατεβαίνει κάθε 17 Νοέμβρη στην πορεία του Πολυτεχνείου, όμως ο αντιαμερικανισμός του δεν του απαγορεύει να αγαπά τη μουσική παράδοση των ΗΠΑ, και βασικά τα μπλουζ. Στις βαλίτσες των διακοπών του υπάρχουν πάντα βιβλία ποίησης και είναι μάλλον ένας μοναχικός τύπος, ο οποίος στην ωριμότητά του δεν έχει κάνει οικογένεια, παρά συγκατοικεί με τη φίλη του και τις γάτες τους. Ο τραπεζικός του λογαριασμός είναι άδειος, αλλά η περιουσία του είναι στη βιβλιοθήκη. Είναι περήφανος και οι επιλογές του αντισυμβατικές. Είναι αριστερός, όχι όμως ΣΥΡΙΖΑ, ούτε ΚΚΕ.

Οι χαρακτήρες βγαίνουν από τη γυάλα της αυταρέσκειάς τους και αντιπαρατίθενται με τον πραγματικό κόσμο

Ο καταλύτης του μύθου, που φέρνει στην επιφάνεια κρυμμένες αντιθέσεις και προσωπικά αδιέξοδα, αδυναμίες και ανισορροπίες είναι το διαβρωτικό φάσμα της ανεργίας. Μια κατάσταση που εδώ και καιρό έχει ξεφύγει από το περιθώριο της κοινωνίας και που εκτός από στατιστικό μέγεθος, συνιστά και έναν αστάθμητο παράγοντα μεταστροφής των ανθρώπινων στάσεων και επιλογών. Στην ανεργία βγαίνει ο δεύτερος χαρακτήρας του βιβλίου, η σύντροφος του Πέτρου, Αλεξάνδρα, ένα πρόσωπο πιο κοντά στο μέσο όρο, που περιγράφεται περισσότερο με τους στερεοτυπικούς όρους μιας “γυναικείας ψυχολογίας”, ψαγμένο φυσικά και σε αυτή την περίπτωση.

Οι δύο κύριοι τόποι της μυθοπλασίας γύρω από τους οποίους απλώνεται ένα πλήθος εγκιβωτισμένων ιστοριών είναι η Αριστερά και ο χώρος των εκδόσεων.

Αριστερά ως πολιτική ιστορία, ανθρώπινες πορείες μέσα στο χρόνο, από τα ξερονήσια στις σύγχρονες πολιτικές αντιπαραθέσεις του “χώρου” και την κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ. Έχει ενδιαφέρον ότι ο Παναγιώτης Βλάχος βγάζει τους ψαγμένους του ήρωες από τη γυάλα της αυταρέσκειάς τους και τους αντιπαραθέτει συνεχώς και αδυσώπητα με τον πραγματικό κόσμο, τον κόσμο δηλαδή των συμβιβασμένων, των αδιάφορων αλλά και των ταξικών εχθρών, που μπορεί να είναι και κοντινοί φίλοι. Δεν αφήνει αλώβητους τους χαρακτήρες αυτή η σύγκρουση.

Από την άλλη μεριά ο κόσμος του βιβλίου, αυτού του πολύ ιδιότυπου εμπορικού προϊόντος που χτυπήθηκε όσο λίγα στα χρόνια της κρίσης, φωτίζεται με τη γνώση ενός insider και γίνεται αφορμή για άλλου τύπου εσωτερικές και επαγγελματικές συγκρούσεις των ηρώων. Άλλωστε, το Blues της ανεργίας έχει πολύ έντονα διακειμενικά στοιχεία, με πολλά παραθέματα στίχων και άλλων αποσπασμάτων τα οποία συνήθως αναφέρουν από στήθους οι ήρωες.

Η σύγχρονη πολιτική πραγματικότητα της κρίσης αποτελεί τον καμβά της ιστορίας και των ιστοριών του βιβλίου. Κορυφαία πολιτικά γεγονότα όπως η δολοφονία του Αλέξανδρου Γρηγορόπουλου, η διαδήλωση του Μαΐου 2010 που κατέληξε στους νεκρούς της Μαρφίν, οι εκλογές του Ιανουαρίου και το δημοψήφισμα του Ιουλίου 2015 καταγράφονται λογοτεχνικά και διυλίζονται από την ψυχοσύνθεση των ηρώων για να εξηγήσουν την πορεία τους.

Το Blues της ανεργίας θα μπορούσε να είναι και ένα ημερολόγιο της κρίσης, καθώς ξεκινά το 2010, in medias res όπως τα ομηρικά έπη, κάνει μια μεγάλη αναδρομή στα όσα προηγήθηκαν στο δεύτερο μέρος και συνεχίζει με τα σύγχρονα γεγονότα ως το 2015 και την πολιτική και προσωπική ωρίμανση των ηρώων, εντός της μόνιμης πια κρίσης. Σε κάποια σημεία ο ημερολογιακός αυτός χαρακτήρας βαραίνει δυσανάλογα ως προς τη μυθιστορηματική πλοκή, αλλά είναι μια βασική επιλογή του συγγραφέα.

Κατά τα άλλα, η πολυφωνική αφήγηση, οι πληθωρικοί τίτλοι και υπότιτλοι των ενοτήτων, οι έντονες αναφορές στη μουσική και ο πλούτος των μικροϊστοριών που διανθίζουν το πρώτο κυρίως μέρος, κάνουν το Blues της ανεργίας ώριμο, αναστοχαστικό και πρωτότυπο.

Γιώργος Λαουτάρης